Bu rəqəmləri yalnız “qızıl ixracı artıb” kimi qiymətləndirmək kifayət deyil. Əsas diqqət çəkən məqam artımın həm həcmin, həm də qiymətin təsiri ilə formalaşmasıdır. Hesabat dövründə ixrac edilən 24,2 ton qızılın ümumi dəyəri hər kiloqram üçün orta hesabla təxminən 151 min ABŞ dollarına, yəni troya unsiyası üzrə təqribən 4 700 dollar səviyyəsinə uyğun gəlir. Bu, dünya bazarında qızılın 2026-cı ildə rekord qiymətlərə yüksəlməsi ilə uzlaşır. Dünya Qızıl Şurasının məlumatına görə, 2026-cı ilin birinci rübündə qızılın orta qiyməti 4 873 dollar/unsiya olub, yanvarda isə qiymət 5 405 dollar/unsiyaya qədər yüksəlib.

Deməli, Azərbaycanın ixrac gəlirlərindəki 25,5 dəfəyə yaxın artımı yalnız hasilatın və ya ixrac olunan fiziki qızılın çoxalması ilə izah etmək düzgün olmaz. Həcm 12,4 dəfə artdığı halda dəyərin daha sürətlə yüksəlməsi qızıl qiymətlərinin də əhəmiyyətli rol oynadığını göstərir. Başqa sözlə, eyni miqdarda qızılın dünya bazarında daha yüksək qiymətə satılması ixrac gəlirlərini əlavə olaraq artırıb. Bu amil qiymətli metalın cari dövrdə Azərbaycan üçün əhəmiyyətli maliyyə aktivinə çevrildiyini göstərən əsas göstəricilərdən biridir.

Qlobal bazarın özü də bu tendensiyanı gücləndirən şərait yaradır. Dünya Qızıl Şurasının hesablamalarına əsasən, 2026-cı ilin ilk rübündə qızıl üzrə qlobal tələbin dəyəri illik ifadədə 74 faiz artaraq rekord 193 milyard dollara çatıb. Fiziki külçə və sikkələrə investisiya tələbi də 42 faiz yüksəlib. Eyni zamanda mərkəzi bankların xalis qızıl alışları 244 ton təşkil edib. Bu dinamika qızılın sadəcə zərgərlik xammalı deyil, həm də risklərdən qorunma və ehtiyatların diversifikasiyası aləti kimi rolunun gücləndiyini göstərir.

Azərbaycanın qızıl ixracında Böyük Britaniyanın dominant mövqeyi də iqtisadi baxımdan diqqətçəkəndir. London qlobal qiymətli metallar ticarətinin əsas mərkəzlərindən biridir və burada qızılın saxlanması, ticarəti və maliyyə alətlərinə çevrilməsi üçün formalaşmış geniş infrastruktur mövcuddur. Buna görə ixrac coğrafiyasında Böyük Britaniyanın böyük paya malik olması qızılın son istehlak məntəqəsinin mütləq həmin ölkə olduğu anlamına gəlmir. Qızılın London üzərindən beynəlxalq maliyyə və qiymətli metal zəncirinə daxil olması da mümkündür.

İsveçrənin ikinci əsas istiqamət kimi çıxış etməsi də analoji baxımdan əhəmiyyətlidir. İsveçrə dünyada qızılın emalı və rafinajı üzrə əsas mərkəzlərdən biridir. Buna görə statistik ixrac ölkəsi ilə qızılın son istifadə və ya yenidən emal olunduğu ölkə arasında fərq yarana bilər. Bu məqam Azərbaycanın qızıl ixracını qiymətləndirərkən xüsusilə nəzərə alınmalıdır: ticarət statistikasındakı ölkə göstəricisi hər zaman son istehlak bazarını ifadə etmir.

Digər mühüm məsələ qızılın ixracının maliyyə aktivlərinin idarə olunması ilə əlaqəsidir. Dünya Qızıl Şurası 2026-cı ilin birinci rübündə bəzi mərkəzi bank və rəsmi qurumların yüksək qiymətlər fonunda qızıl satdığını qeyd edir və Azərbaycan Dövlət Neft Fondunun da həmin dövrdə satış həyata keçirən qurumlar arasında olduğunu bildirir. Bu, qızılın yalnız passiv ehtiyat kimi saxlanılmadığını, bazar şəraitindən asılı olaraq portfelin idarə olunmasında aktiv şəkildə istifadə edilə bildiyini göstərən qlobal tendensiyaya uyğundur.

Bu yanaşmanın iqtisadi məntiqi aydındır. Qızılın qiyməti yüksək olduqda müəyyən həcmdə aktivin reallaşdırılması daha böyük maliyyə resursu yarada bilər. Əldə olunan vəsait isə portfelin digər aktivlərinə yönəldilərək gəlirlilik, likvidlik və risklər arasında balansın qorunmasına xidmət edə bilər. Dünya Qızıl Şurasının 2026-cı il üzrə sorğusunda iştirak edən mərkəzi bankların 89 faizi qlobal qızıl ehtiyatlarının növbəti 12 ayda artacağını gözlədiyini, 45 faizi isə öz qızıl ehtiyatlarını artırmağı planlaşdırdığını bildirib. Bu da qızılın strateji aktiv kimi əhəmiyyətinin qlobal miqyasda yüksəldiyini göstərir.

Azərbaycanın qızıl idxalının 15,3 milyon dollara və 91,5 kiloqrama qədər azalması isə ixrac mənzərəsinin digər tərəfidir. Bir il əvvəlki göstəricilərlə müqayisədə idxalın faktiki olaraq kəskin şəkildə aşağı düşməsi daxili bazarın xaricdən qızıl tədarükünə ehtiyacının əvvəlki səviyyədə olmadığını göstərir. Bununla yanaşı, ixrac statistikası ilə ölkənin mədən hasilatı, dövlət ehtiyatlarının idarə edilməsi və kommersiya məqsədli əməliyyatları ayrı-ayrılıqda qiymətləndirilməlidir. Təkcə gömrük ixrac göstəricisinə əsaslanaraq bütün 24,2 tonun yeni hasil olunmuş qızıl olduğunu söyləmək iqtisadi baxımdan doğru olmaz.

Hazırkı qlobal qiymət mühiti Azərbaycanın qızıl sektorunun gəlir imkanlarını artırsa da, burada əsas məsələ yüksək qiymətdən yaranan gəlirin necə idarə olunmasıdır. Qızılın qiyməti rekord səviyyələrə yüksəldikcə ixracdan əldə olunan nominal gəlir artır, lakin qiymətli metal bazarı yüksək dəyişkənliyə də malikdir. Dünya Qızıl Şurası 2026-cı ildə qiymət volatilliyinin əhəmiyyətli dərəcədə artdığını və geosiyasi risklərin qızıl tələbinə təsir göstərməkdə davam etdiyini vurğulayır. Buna görə Azərbaycanın qızıl aktivləri üzrə qərarlarında yalnız cari qiymət deyil, uzunmüddətli ehtiyatların strukturu, gəlirlilik və diversifikasiya amilləri də nəzərə alınır.

Nəticə etibarilə, Azərbaycanın ilk yarımildə 3,67 milyard dollarlıq qızıl ixracı ölkənin qiymətli metal bazarında daha böyük maliyyə dövriyyəsi yaratdığını göstərən mühüm göstəricidir. Rəqəmlərin miqyasını formalaşdıran əsas amillər isə ixrac həcminin kəskin artması, dünya qızıl qiymətlərinin rekord səviyyələrə yüksəlməsi və qızılın qlobal maliyyə sistemində strateji aktiv kimi rolunun güclənməsidir. Bu dinamika davam etdiyi halda qızıl Azərbaycanın qeyri-neft sektorunda sadəcə xammal ixracı istiqaməti kimi deyil, həm də dövlət və institusional aktivlərin səmərəli idarə olunması baxımından daha mühüm maliyyə alətlərindən biri kimi çıxış edə bilər.

Mənbə: www.aznews.az